كدخبر: ۱۴۳
تاريخ انتشار: ۲۴ تير ۱۳۸۹ - ۱۰:۳۵
نسخه چاپي
ارسال به دوستانبا صحیفه سجادیه، «زبور آل محمد» آشنا شویم
دوران امام سجاد علیه السلام، با توجه به برنامههاى پیش گفته حضرت، طلیعه درخشش فرهنگ تشیع شمرده مىشود و حدیث و دعا رونقى دیگر مىیابد .
در این دوره، آثار مكتوب بر جاى مانده از امام سجاد علیه السلام بسیار است .
در شمارش نوشتههاى بهجا مانده از این امام همام به كتبى بر مىخوریم كه برخى از آنها از این قرار است:
سید جواد حسینى
على بن حسین بن على علیهم السلام چهارمین امام شیعیان، در سال 38 هجرى قمرى، روز سوم شعبان دیده به جهان گشود . نام مادرش شهربانو، «شهر بانویه» «شاه زنان» و ... ، و مشهورترین القاب آن حضرت «زین العابدین» و «سجاد» مىباشد .
دوران كودكى را در مدینه سپرى كرد، و مدت دو سال از امامت جدش، امیرمؤمنان علیه السلام و ده سال از امامت عمویش، امام حسن مجتبى علیه السلام و ده سال از امامت پدر بزرگوارش، امام حسین علیه السلام را درك نمود . (1)
در محرم سال 61 هجرى قمرى در جریان قیام امام حسین علیه السلام، در سرزمین كربلا حضور داشت و پس از آن فاجعه دردناك به امامت رسید و با توجه به وضعیت زمان و اختناق حاكم در آن دوران، اقدام به یك سلسله برنامههاى ارشادى و فرهنگى و مبارزات غیرمستقیم نمود، بدون آنكه حساسیتحكومتها را برانگیزد و فعالیتهایى انجام داد كه مهمترین آنها عبارتند از:
1 . زنده نگه داشتن یاد و خاطره عاشورا و رساندن پیام آن به مردم آن زمان;
2 . پند و ارشاد امت;
3 . تبیین معارف از طریق دعا و مناجات .
× كتابهاى منسوب به امام سجاد علیه السلام
دوران امام سجاد علیه السلام، با توجه به برنامههاى پیش گفته حضرت، طلیعه درخشش فرهنگ تشیع شمرده مىشود و حدیث و دعا رونقى دیگر مىیابد .
در این دوره، آثار مكتوب بر جاى مانده از امام سجاد علیه السلام بسیار است .
در شمارش نوشتههاى بهجا مانده از این امام همام به كتبى بر مىخوریم كه برخى از آنها از این قرار است:
1 . صحیفه سجادیه; (كه مقاله حاضر، در ادامه به معرفى این اثر مىپردازد).
2 . مناسك الحج: یكى دیگر از كتب آن حضرت است كه فرزندان آن حضرت این كتاب را نقل كردهاند و در بغداد نیز به چاپ رسیده است . (2)
3 . رساله حقوق: از دیگر آثار گرانسنگ آن حضرت كه جامع آداب سلوك فردى و اجتماعى است و محور شرح و بسط زیادى قرار گرفته است، رساله حقوق آن حضرت است . (3)
4 . الجامع فى الفقه: عنوان یكى دیگر از آثار آن حضرت است كه ابوحمزه ثمالى نقل كرده است . (4)
5 . صحیفة الزهد: كتاب دیگرى است كه توسط ابوحمزه ثمالى نقل شده است . (5)
6 . كتاب دیگرى كه توسط داود بن عیسى از آن حضرت نقل شده، كتاب حدیثى است كه امام سجاد علیه السلام آن را گردآورى نموده است . (6)
7 . كتاب على بن الحسین علیه السلام: عنوان كتاب دیگرى است كه در ضمن مصادر از آن یاد شده است . (7)
آنچه در پیش رو دارید، قدمى است در معرفى صحیفه سجادیه، بدان امید كه جامعه ما، مخصوصا جوانان عزیز با این كتاب آشنایى بیشترى پیدا كنند و از دریاى معرفت آن، گوهرها به دست آورند، و دنیا و آخرت خویش را با انس گرفتن با آن براى همیشه آباد كنند .
× صحیفه سجادیه را بشناسیم
مدت سیزده قرن است كه كتاب صحیفه سجادیه مونس بزرگان زهاد و صالحان و مرجع و ملجا مشاهیر علما و مصنفان بوده و هست . براى آشنایى با این گنج معنوى بحث را در چند بخش پى مىگیریم .
الف) سند صحیفه
از نظر سندى، صحیفه سجادیه در حد تواتر بلكه فوق آن است، شیخ آقا بزرگ تهرانى در این باره مىگوید: «الصحیفة الاولى المنتهى سندها الى الامام زین العابدین ... و هى من المتواترات عند الاصحاب لاختصاصها بالاجازة والروایة فى كل طبقة وعصر ... ; (8)
صحیفه اولى كه سند آن به امام زین العابدین علیه السلام مىرسد ... از متواترات [و قطعیات] نزد اصحاب است; چرا كه از ویژگى آن، این است [كه تمام اصحاب از اساتید خود] اجازه نقل آن را در تمام طبقات [رجالى] و در تمام عصرها گرفتهاند .» كار شهرت سند صحیفه به جایى رسیده كه مرحوم محمد تقى مجلسى ادعا نموده است كه او در نقل و روایت صحیفه یك میلیون سند دارد . (9) و همین طور شیخ محمد بن نعمان مفید (م413) در ارشاد و على بن محمد خزاز قمى، شاگرد صدوق بن بابویه (م381) و احمد بن عیاشى (م401) و ابوالفضل شیبانى، و ... . آن را نقل نمودهاند، و از علماى اهل سنت نیز، ابن جوزى در خصائص الائمه، و حافط سلیمان بن ابراهیم القندوزى (م 1294) در ینابیع المودة از صحیفه اسم برده، بخشهایى از دعاى آن را نقل نمودهاند . (10)
ابوالفضل شیبانى سندش به این صورت است: حدیث كرد ما را عامربن عیسى بن عامر سیرافى در مكه در سال 381، و گفت: حدیث كرد مرا ابو محمد حسن بن محمد بن یحیى بن حسن بن جعفر بن عبیدالله بن حسین بن على بن ابیطالب علیهم السلام، گفت: حدیث كرد مرا پدرم و او از عمیر بن متوكل، او از پدرش متوكل بن هارون و او از یحیى بن زید، پس از شهادت پدرش در حالى كه به سوى خراسان در حركتبود و مردى را به پایه و عقل او ندیدم ... . كه او صحیفه كاملهاى را كه دعاهاى على بن الحسین علیه السلام در آن بود، به من نشان داد . (11)
گذشته از كتب تاریخى و رجالى، هیچ كتاب دعاى معتبرى از دعاهاى صحیفه سجادیه خالى نیست، مانند: 1 . «مصباح المتهجد» شیخ طوسى (385 - 460) .
2 . «سلوك الحزین» قطب الدین بن سعید بن هبة الله راوندى (م573) كه كتابش مشهور به «دعوات الراوندى» مىباشد .
3 . «اختیار المصباح» از سید على بن حسین بن باقى .
4 . «اقبال و جمال الاسبوع و فتح الابواب» سید رضى الدین على بن طاووس (م589) .
5 . «زوائد الفوائد» ابوالقاسم على بن رضى الدین .
6 . «البلد الامین» ابراهیم بن على كفعمى (م . 868) و ... .
از همه آنها گذشته، علامه مجلسى اول، به نقل آیت الله مرعشى نجفى، در بسیارى از اجازات خود اشاره كرده كه او صحیفه را شفاها و بلاواسطه از حضرت حجة بن الحسن صاحب الزمان علیه السلام نقل مىكند . مجلسى مىگوید:
«در بین خواب و بیدارى دیدم كه گویا در مسجد جامع عتیق اصفهان ایستادهام و حضرت مهدى علیه السلام نیز ایستاده بود . من چند مسئله را كه برایم مشكل شده بود، از محضر آن حضرت پرسیدم، پس جواب آن را برایم بیان فرمود . آنگاه از كتابى كه به آن عمل كنم سؤال كردم و آن حضرت مرا به مولانا محمد التاج حواله داد و من [نزد او رفتم] و از او كتابى گرفتم، به نظرم آمد كه آن كتاب دعا بود، پس آن را بوسیدم و بر چشم نهادم، ولى وقتى به خویش آمدم [و از خواب بیدار شدم] آن كتاب را در دستخود نیافتم، پس تا صبح گریه كردم، فرداى آن روز به دنبال «محمد تاج» راه افتادم تا رسیدم به «دارالبطیخ» ، مرد صالحى را كه آقا حسن نام و «تاجا» لقب داشت دیدم، به او سلام كردم، او مرا فرا خواند و به كتابخانه خود برد، اولین كتابى كه به دست من داد، همان كتابى بود كه در خواب دیده بودم، آنگاه شروع نمودم به گریه و گفتم همین كتاب مرا بس است . و از آنجا به نزد شیخ محمد مدرس رفتم و به مقابله آن نسخه با نسخهاى كه جد پدر محمد مدرس از روى نسخه شهید نوشته بود، پرداختم . دیدم نسخهاى كه حضرت صاحب الزمان به من مرحمت فرموده بود، درست مطابق نسخه صحیفه شهید مىباشد . (12)
ب) نامهاى صحیفه سجادیه
معروف است كه «صحیفه سجادیه» پس از قرآن و نهج البلاغه بزرگترین گنجینه گرانبهاى حقایق و معارف الهى به شمار مىرود و به نقل شیخ آقا بزرگ تهرانى به آن «اخت القرآن»: خواهر قرآن، «انجیل اهل بیت» ، «زبور آل محمد» و «صحیفه كامله» نیز گفته مىشود، (13) و قندوزى نیز چنین تعبیر نموده است:
«فى ایراد بعض الادعیة والمناجاة التى تكون فى الصحیفة الكاملة للامام الهمام زین العابدین ... وهى زبور اهل البیت الطیبین علیهم السلام; (14) در بیان بعضى دعاها و مناجاتهایى كه در صحیفه كامله امام زین العابدین علیه السلام آمده است ... و آن زبور اهل بیت پاك است .»
و علت اینكه آن را «صحیفه كامله» نامیدهاند، این است كه در نزد طایفه «زیدیه» از صحیفه نسخهاى هست كه كامل نیست، بلكه در حدود نصف صحیفه موجود مىباشد . به این جهت، به صحیفه موجود [در دستشیعیان دوازده امامى] صحیفه كامله گفته شده است . (15)
ج) شرحهاى صحیفه
مرحوم علامه «شیخ آقا بزرگ تهرانى» در كتاب الذریعه در حدود پنجاه شرح - غیر از ترجمهها - بر صحیفه سجادیه نام برده است . (16)
علاوه بر این شرحها، گروهى از دانشمندان گذشته و معاصر، ترجمههاى متعددى (17) بر صحیفه نگاشتهاند، كه در این بخش به عنوان نمونه به برخى شرحها اشاره مىكنیم:
1 . «الازهار اللطیفة فى شرح مفردات الصحیفة» ، تالیف سید علامه محمد رضا اعرجى حسینى .
2 . شرح میرزا محمد مشهدى جمال الدین طوسى صاحب دقائق التنزیل .
3 . شرح محمد على بن محمد نصیر چهاردهى رشتى (م 1334)، صاحب كتاب «شرح الوقت و القبلة» .
4 . شرح سید افصح الدین محمد شیرازى .
5 . شرح مولا تاج الدین مشهور به (تاجا) .
6 . شرح مفتى، میر محمد عباس جزائرى (م 1306) .
7 . شرح مولى حبیب الله كاشانى .
8 . شرح ابن مفتاح ابوالحسن عبدالله بن ابى القاسم بن مفتاح الزیدى الیمنى .
9 . شرح مولى خلیل قزوینى .
10 . شرح آقا هادى ابن مولا صالح مازندرانى .
11 . شرح مولا محمد طاهر بن حسین شیرازى .
12 . شرح سید محسن بن قاسم بن اسحاق صنعانى یمنى زیدى از علماى قرن 13 .
13 . شرح سید محسن بن احمد شامى حسنى یمنى زیدى (متوفاى 1251) .
14 . شرح سید جمال الدین كوكبانى یمنى الاصل ساكن هند (م 1339) . (18)
د) مستدركات صحیفه
عدهاى از علما و دانشمندان مستدركاتى بر صحیفه نوشتهاند .
مقصود از این مستدركات، دعاهاى منسوب به حضرت سجاد علیه السلام است كه در صحیفه كامله نیامده است . در اینجا به برخى از آنها اشاره مىشود:
1 . «صحیفه ثانیه» ، تالیف شیخ محمد بن حسن الحر العاملى، صاحب وسائل الشیعه .
2 . «صحیفه ثالثه» ، گردآورى شده توسط مورخ و رجالى معروف، میرزا عبدالله افندى، صاحب كتاب ریاض العلماء .
3 . «صحیفه رابعه» ، تالیف محدث میرزا حسین نورى طبرسى .
4 . «صحیفه خامسه» ، علامه محسن امین حسینى عاملى .
5 . «صحیفه سادسه» ، تالیف شیخ محمد باقر بن محمد حسن بیرجندى قائینى .
6 . «صحیفه سابعه» كه توسط شیخ هادى بن عباس آل كاشف الغطاء نجفى، صاحب كتاب مستدرك نوشته شده است .
7 . «صحیفه ثامنه» ، تالیف حاج میرزا على حسینى مرعشى شهرستانى حائرى .
8 . «ملحقات صحیفه» ، مؤلف آن شیخ محمد، معروف به تقى زیابادى قزوینى مىباشد كه از شاگردان برجسته مرحوم شیخ بهایى بوده و ملحقات را در سال 1023 به پایان رسانده است . (19)
ه). جایگاه صحیفه نزد علما
دعاهاى صحیفه علاوه بر حسن بلاغت و كمال فصاحت از علوم الهى و معارف یقینى برخوردار است كه عقلها در مقابل آن رام است و فحول علما در مقابل آن سر تسلیم و خضوع فرود آوردهاند .
این حقیقتبراى صاحبدلان حقیقتبین بانگاهى به صحیفه آشكار مىگردد; زیرا عبارات صحیفه خود بیانگر آن است كه فوق كلام مخلوق و پایینتر از كلام خالق است; لذا هم از دسترس اوهام جاعلان برتر و بالاتر است و هم علما و بزرگان سختبدان توجه و از آن ستایش كردهاند كه به نمونههایى اشاره مىشود:
1 . ابن شهر آشوب (م588) در كتاب مناقب خود مىگوید: «وقتى در بصره نزد یكى از بلغاء از فصاحت صحیفه كامله سخن به میان آمد، او گفت: من هم مىتوانم مانند آن را بر شما املاء و بیان كنم . آنگاه قلم برداشت و سر به زیر افكند [و هیچ جملهاى نتوانستبه زبان آورد] و در همان حال سرافكندگى از دنیا رفت . (20) »
2 . در سال 1353 ه . ق مرحوم آیت الله العظمى مرعشى نجفى رحمه الله نسخهاى از صحیفه سجادیه را براى طنطاوى، دانشمند اهل سنت و مؤلف تفسیر طنطاوى (مفتى اسكندریه) به «قاهره» فرستاد . وى پس از دریافت و تشكر از چنان هدیهاى گرانبها و ستایش فراوان در پاسخ نوشت: «این از بدبختى ماست كه تاكنون بر این اثر گرانبهاى جاوید كه از مواریث نبوت است، دست نیافته بودیم، من هر چه در آن مىنگرم آن را از گفتار مخلوق برتر و از خالق پایینتر مىیابم . (21) »
تعجب از این مفسر معاصر است كه لااقل به منابع اهل سنتبه دقت توجه نكرده; چرا كه امثال قندوزى قسمتهایى از صحیفه سجادیه را در كتابهاى خود نقل نمودهاند . (22)
3 . از میرزا هادى مشهدى ذاكر نقل شده كه ابن جوزى در «خصائص الائمه» چنین گفته است: «اگر امیرالمؤمنین على علیه السلام نبود، توحید مسلمانان و عقاید ایشان كامل نمىشد; زیرا آنچه پیغمبر اكرم بیان فرمود، اصول عقاید و فروع مهم دین بود، ولى دقائق عقائد را [همچون صفات ذات و فعل، و عینیت صفات با ذات را] مسلمانان مدیون و ریزه خوار خوان نعمت امیرالمؤمنین علیه السلام و شاگردان او مىباشند ...» ، آنگاه درباره امام سجاد علیه السلام مىگوید: «على بن الحسین زین العابدین در املاء و انشاء و كیفیتسخن گفتن و خطاب و عرض حاجتبه پیشگاه الهى بر مسلمین حق تعلیم دارد; زیرا اگر آن حضرت نبود، مسلمانان آیین سخن گفتن و عرض حوائجخود را به خداى متعال نمىدانستند; لذا آن امام به مردم آموخت كه هنگام استغفار چگونه با خدا سخن بگویند و در موقع درخواستباران رحمتبا چه زبانى از خداوند نزول باران بخواهند، و زمان ترس از دشمن چگونه به خدا پناه برده، دفع شر دشمنان را بخواهند ... (23) »
و) مرورى بر دعاهاى صحیفه
صحیفه سجادیه تنها شامل راز و نیاز با خدا وبیان حاجت در پیشگاه وى نیست، بلكه دریایى بیكران از علوم و معارف اسلامى است كه طى آن مسائل عقیدتى، فرهنگى، اجتماعى، سیاسى و پارهاى از قوانین طبیعى و احكام شرعى در قالب دعا مطرح و بیان شده است .
در بخش ارتباط با خداوند طبق مقتضاى زمانهاى مختلف و احوال گوناگون دعاهایى بیان شده است، برخى دعاهاى آن سالى یكبار، همچون دعاى عرفه و وداع ماه رمضان، و برخى هر ماه یكبار، مانند دعاى دیدن هلال، و برخى در هفته و برخى براى هر شبانه روز قرار داده شده است .
صحیفه سجادیه مشتمل بر 54 دعا است كه فهرست عناوین آن بدین شرح است:
1 . ستایش خداوند كه با كلمه «حمد» شروع و با كلمه «حمید» پایان مىیابد .
2 . درود بر محمد و خاندان او .
3 . درود و صلوات بر فرشتگان نگه دارنده عرش و سایر فرشتگان مقرب، همچون اسرافیل، میكائیل، جبرئیل، روح، ملك الموت، منكر، نكیر و ... .
4 . درود و صلوات و درخواست رحمتبراى پیروان و ایمان آورندگان به پیامبران .
5 . دعاى حضرت براى خود و دوستانش .
6 . دعا هنگام صبح و شام .
7 . دعا هنگامى كه پیشامدها و حوادث مهمى پیش آید و نیز به هنگام غم و اندوه .
8 . پناه بردن به خداوند از ناپسندیها، بدى اخلاق و كردارهاى زشت و نكوهیده .
9 . در اشتیاق به درخواست آمرزش از خداوند .
10 . پناه بردن به درگاه خداوند .
11 . درخواست عاقبتبه خیرى .
12 . اقرار به گناه و درخواست توبه و بازگشت .
13 . درخواستحوائج از خداوند .
14 . هنگامى كه انسان ستمى مىبیند و یا از ستمكاران كار ناخوشایندى مىبیند .
15 . هنگام بیمارى، اندوه و گرفتارى .
16 . درخواست عفو از گناهان و عیبها .
17 . درخواست دفع شر شیطان و پناه بردن به خداوند از دشمنى و مكر او .
18 . دعا پس از رفع خطر و برآورده شدن سریع حاجت .
19 . درخواستباران هنگام خشكسالى .
20 . درخواست مكارم اخلاق و كردارهاى پسندیده از خداوند .
21 . دعا هنگام حزن و اندوه .
22 . دعا هنگام رنج و سختى و دشوار شدن كارها .
23 . دعا هنگام درخواست تندرستى و سپاس بر آن .
24 . دعا براى پدر و مادر .
25 . دعا درباره فرزندان .
26 . همسایگان و دوستان .
27 . دعا براى رزمندگان و مرزداران كشور اسلامى .
28 . هنگام پناه بردن به خدا .
29 . دعا هنگام تنگدستى .
30 . كمك خواستن بر پرداخت قرض .
31 . توبه و بازگشتبه خدا .
32 . دعا بعد از نماز شب .
33 . درخواستخیر و نیكى .
34 . دعا هنگام گرفتارى به بلا و یا هنگامى كه مبتلا به گناهى را مىبیند .
35 . خشنودى از خداوند هنگام دیدن دنیا داران .
36 . دعا هنگامى كه انسان به ابرها مىنگرد و رعد و برق آسمان را مشاهده مىكند .
37 . اعتراف به ناتوانى از اداى شكر الهى .
38 . دعاى عذر خواهى از كوتاهى در اداى حقوق بندگان .
39 . درخواست عفو و رحمت الهى .
40 . دعا هنگام مرگ دیگران و یاد مرگ .
41 . درخواست پرده پوشى و نگه دارى از گناه .
42 . هنگام ختم قرآن .
43 . هنگام دیدن هلال ماه .
44 . دعاى اول رمضان .
45 . دعاى وداع ماه رمضان .
46 . دعاى روز عید فطر و جمعه .
47 . دعاى روز عرفه (نهم ذى حجه) .
48 . دعاى روز جمعه و روز عید قربان .
49 . دعا براى دفع مكر و شر شیطان .
50 . ترس عاقلان از خدا .
51 . تضرع و زارى در پیشگاه الهى .
52 . اصرار به درخواست از خداى متعال .
53 . در مقام كوچكى در پیشگاه الهى .
54 . دعا براى دور شدن اندوهها .
ح) نمى از یم صحیفه
اشاره شد كه صحیفه تنها شامل راز و نیاز ... نیست، بلكه ابعاد سیاسى، اجتماعى و فرهنگى و عقیدتى نیز دارد . حضرت در ضمن دعاها، مباحثسیاسى بویژه مسئله «امامت» و رهبرى جامعه اسلامى را مطرح كرده كه به نمونههایى از آن اشاره مىشود:
1 . امام سجاد علیه السلام در دعاى بیستم (دعاى مكارم الاخلاق) چنین مىگوید:
«خدایا! بر محمد و آل او درود بفرست و مرا بر آنكه بر من ستم روا دارد، دستى (نیرویى) و بر آنكه با من ستیزه جوید، زبانى [و برهانى] و بر كسى كه با من دشمنى و عناد ورزد، پیروزى عطا كن، و در برابر آن كس كه نسبتبه من، به حیله گرى و بد اندیشى بپردازد راه و تدبیر و در برابر كسى كه بر من آزار رساند، نیرو عنایت كن و در برابر عیب جویانى كه بر من عیب جویى و ناسزا گویى مىكنند، توان تكذیب [و رد سخنان آنها] و در برابر خطر تهدید دشمنان، به من امنیت عطا فرما ...» (24)
در واقع، این بخش از دعا شكوائیهاى است از حضرت در برابر زورگوییهاى حكومت و كارگزاران عبدالملك; نظیر «هشام بن اسماعیل مخزومى» حاكم مدینه، و از این جهتبار سیاسى دارد .
2 . در دعاى چهل و هشتم كه مربوط به عید قربان و روز جمعه است، چنین مىخوانیم:
«خدایا! این مقام [خلافت و رهبرى امت كه اقامه نماز جمعه و عید و ایراد خطبه از شئون آن است] مخصوص جانشینان و برگزیدگان تو، و این پایگاهها، از آن امناى تو است، كه آنان را در رتبه بالایى قرار دادهاى، ولى ستمگران [همچون خلفاى اموى] آن را به زور، غصب و تصاحب كردهاند ... تا آنجا كه برگزیدگان و خلفاى تو مغلوب و مقهور [و مجبور به سكوت] گشتهاند، در حالى كه مىبینند احكام تو تغییر یافته، كتاب تو از صحنه عمل دور افتاده، فرائض و واجبات دستخوش تحریف گشته، و سنت (و راه و رسم) پیامبرت متروك گشته است . خدایا! دشمنان بندگان برگزیدهات از اولین و آخرین و همچنین اتباع و پیروانشان و همه كسانى را كه به كارهاى آنان راضى هستند، لعنت كن و از رحمتخود دور ساز ... .» (25)
در این دعا امام سجاد علیه السلام با صراحت از مسئله امامت و رهبرى امت كه اختصاص به اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام دارد و غصب شدن آن توسط ستمگران یاد مىكند و بدین ترتیب، مشروعیتحكومتبنى امیه و حتى خلفاى اول را نفى مىكند .
3 . در دعاى عرفه (دعاى چهل و هفتم) چنین مىگوید: «پروردگارا! درود فرستبه پاكترین افراد خاندان پیامبر كه آنان را براى رهبرى امت و اجراى اوامر خود برگزیدهاى و آنان را خزانه داران علمت، نگهبانان دینت، جانشینان خود در زمین، و حجتهاى خویش بر بندگانت قرار دادهاى، و به خواستخود، آنان را از هر گونه پلیدى یكباره پاك كردهاى و آنان را وسیله ارتباط با خود و راه بهشتخویش قرار دادهاى ... خدایا! تو در هر زمان دین خود را به وسیله امامى تایید فرمودهاى كه او را براى بندگانت رهبر و پرچمدار، و در جهان گیتى مشعل هدایت قرار دادهاى، پس از آنكه او را با ارتباط غیبى، با خود مرتبط ساختهاى و او را وسیله خشنودى خود قرار دادهاى و پیروى از او را واجب كردهاى، و از نافرمانى او بیم دادهاى، و به اطاعت از اوامر و پذیرش نهى او دستور دادهاى، و مقرر داشتهاى كه هیچ كس از او سبقت نگیرد، و هیچ كس از پیروى او واپس نماند [و سرپیچى ننماید] ... (26) .»
حضرت در این دعا با بیان نقش و موقعیت ویژه رهبران الهى و امامان از خاندان نبوت و امتیازهاى آنان با دقت تمام شروعیتحكومت زمامداران وقت را نشانه رفته و نشان داده است كه مشروعیتحكومتبا انتخاب الهى به دست مىآید، نه از طریق زور و قدرت و نه حتى از راه جمع آورى آراى مردم .
حسن ختام كلام را گوشههایى از دعاى آن حضرت براى مرزداران و هشدارهایى كه بیان مىفرماید، قرار مىدهیم:
4 . در دعاى بیست و هفتم چنین آمده: «خدایا! بر محمد و آلش درود [و رحمت] فرست و مرزهاى مسلمانان را به عزت خویش نفوذ ناپذیر گردان و مرزداران را با قدرت خویش تقویت فرما و عطایاى آنها را از [خزانه] توانگرى خود سرشار ساز .
بارالها! بر محمد و آل محمد درود فرست و عده [مرزداران] را افزون نموده، اسلحه آنها را بران، حوزههاى آنان را حراست نماى و نقاط حساس جبهههاى آنان را محكم كن و در بین آنها الفت [و همكارى] قرار ده و كارشان رابه خوبى روبه راه كن ... و مشكلاتشان را با نصرت خویش حل نموده، با پایدارى و صبر تقویتشان كن، و چاره جوییهاى دقیق [به ایشان براى مقابله با دشمن] بیاموز ... و هنگام برخورد با دشمن فكر دنیاى فریبنده را از یادشان ببر و اندیشه ثروت اندوزى و جمع مال را از دلهاى آنها بزداى ... و با عشق به آخرت و بهشت دمسازشان كن ... . (27) »
پىنوشت:
1) محمد بن یعقوب كلینى، اصول كافى، (تهران، مكتبة الصدوق)، 1381 ه . ق، ج1، ص467، و شیخ مفید، الارشاد، (قم، مكتبة بصیرتى)، ص256 .
2) سید محمد رضا حسینى جلالى، تدوین السنه الشریفه، (مكتب الاعلام الاسلامى، قم، 1418ق، ص151) .
3) على بن شعبه، تحف العقول، (بیروت، مؤسسة الاعلمى، 1394ق)، ص255 .
4) ابوالعباس نجاشى، رجال النجاشى، (قم، مكتبة الداورى)، ص116 .
5) الكافى، (دارالكتب الاسلامیه، 1366)، ج8، ص17 .
6) رجال النجاشى، همان، ص157 .
7) همان، ص 115 - 116 .
8) آقا بزرگ تهرانى، الذریعه الى تصانیف الشیعه، (تهران، المكتبة الاسلامیه)، ج15، ص18 - 19 .
9) صحیفه سجادیه، ترجمه سید صدرالدین بلاغى، با مقدمهاى از آیت الله مرعشى نجفى، (تهران، دارالكتب الاسلامیه)، ص9 مقدمه .
10) ر . ك: سلیمان بن ابراهیم قندوزى، ینابیع المودة، (نجف، مكتبة الحیدریة، 1384 ه . 1965 م) ج1 - 2، ص599 .
11) مقدمه آیت الله مرعشى بر صحیفه سجادیه، (همان)، ص8 - 9، مقدمه .
12) همان، ص27 - 29 مقدمه، با تلخیص و تغییر .
13) الذریعه، همان، ج15، ص18 - 19 .
14) ینابیع المودة (همان)، ص599 .
15) مقدمه آیت الله مرعشى نجفى بر صحیفه، (همان)، ص46 مقدمه .
16) الذریعه، (همان)، ج3، ص 345 - 359 .
17) مانند ترجمه الهى قمشهاى، فیض الاسلام، ابوالحسن شعرانى، محمد آیتى، و ترجمه سید احمد فهرى و حسین انصاریان و ... .
18) همان، ص345 - 359 و ر . ك: مقدمه آیت الله مرعشى نجفى، (همان)، ص33 - 35 مقدمه .
19) همان، ص41 - 43 .
20) همان، ص13 مقدمه .
21) همان، ص37 مقدمه، و ر . ك: مهدى پیشوایى، سیره پیشوایان، (قم، مؤسسه امام صادق علیه السلام)، ص270 - 271 .
22) ینابیع المودة، (همان)، ص599 - 630 .
23) مقدمه آیت الله مرعشى بر صحیفه، (همان)، ص43 - 45 .
24) صحیفه سجادیه، (همان)، ص102 - 103 .
25) همان، ص281 - 282 .
26) همان، ص254 - 256 .
27) همان، ص40 - 41، دعاى 41 .
على بن حسین بن على علیهم السلام چهارمین امام شیعیان، در سال 38 هجرى قمرى، روز سوم شعبان دیده به جهان گشود . نام مادرش شهربانو، «شهر بانویه» «شاه زنان» و ... ، و مشهورترین القاب آن حضرت «زین العابدین» و «سجاد» مىباشد .
دوران كودكى را در مدینه سپرى كرد، و مدت دو سال از امامت جدش، امیرمؤمنان علیه السلام و ده سال از امامت عمویش، امام حسن مجتبى علیه السلام و ده سال از امامت پدر بزرگوارش، امام حسین علیه السلام را درك نمود . (1)
در محرم سال 61 هجرى قمرى در جریان قیام امام حسین علیه السلام، در سرزمین كربلا حضور داشت و پس از آن فاجعه دردناك به امامت رسید و با توجه به وضعیت زمان و اختناق حاكم در آن دوران، اقدام به یك سلسله برنامههاى ارشادى و فرهنگى و مبارزات غیرمستقیم نمود، بدون آنكه حساسیتحكومتها را برانگیزد و فعالیتهایى انجام داد كه مهمترین آنها عبارتند از:
1 . زنده نگه داشتن یاد و خاطره عاشورا و رساندن پیام آن به مردم آن زمان;
2 . پند و ارشاد امت;
3 . تبیین معارف از طریق دعا و مناجات .
× كتابهاى منسوب به امام سجاد علیه السلام
دوران امام سجاد علیه السلام، با توجه به برنامههاى پیش گفته حضرت، طلیعه درخشش فرهنگ تشیع شمرده مىشود و حدیث و دعا رونقى دیگر مىیابد .
در این دوره، آثار مكتوب بر جاى مانده از امام سجاد علیه السلام بسیار است .
در شمارش نوشتههاى بهجا مانده از این امام همام به كتبى بر مىخوریم كه برخى از آنها از این قرار است:
1 . صحیفه سجادیه; (كه مقاله حاضر، در ادامه به معرفى این اثر مىپردازد).
2 . مناسك الحج: یكى دیگر از كتب آن حضرت است كه فرزندان آن حضرت این كتاب را نقل كردهاند و در بغداد نیز به چاپ رسیده است . (2)
3 . رساله حقوق: از دیگر آثار گرانسنگ آن حضرت كه جامع آداب سلوك فردى و اجتماعى است و محور شرح و بسط زیادى قرار گرفته است، رساله حقوق آن حضرت است . (3)
4 . الجامع فى الفقه: عنوان یكى دیگر از آثار آن حضرت است كه ابوحمزه ثمالى نقل كرده است . (4)
5 . صحیفة الزهد: كتاب دیگرى است كه توسط ابوحمزه ثمالى نقل شده است . (5)
6 . كتاب دیگرى كه توسط داود بن عیسى از آن حضرت نقل شده، كتاب حدیثى است كه امام سجاد علیه السلام آن را گردآورى نموده است . (6)
7 . كتاب على بن الحسین علیه السلام: عنوان كتاب دیگرى است كه در ضمن مصادر از آن یاد شده است . (7)
آنچه در پیش رو دارید، قدمى است در معرفى صحیفه سجادیه، بدان امید كه جامعه ما، مخصوصا جوانان عزیز با این كتاب آشنایى بیشترى پیدا كنند و از دریاى معرفت آن، گوهرها به دست آورند، و دنیا و آخرت خویش را با انس گرفتن با آن براى همیشه آباد كنند .
× صحیفه سجادیه را بشناسیم
مدت سیزده قرن است كه كتاب صحیفه سجادیه مونس بزرگان زهاد و صالحان و مرجع و ملجا مشاهیر علما و مصنفان بوده و هست . براى آشنایى با این گنج معنوى بحث را در چند بخش پى مىگیریم .
الف) سند صحیفه
از نظر سندى، صحیفه سجادیه در حد تواتر بلكه فوق آن است، شیخ آقا بزرگ تهرانى در این باره مىگوید: «الصحیفة الاولى المنتهى سندها الى الامام زین العابدین ... و هى من المتواترات عند الاصحاب لاختصاصها بالاجازة والروایة فى كل طبقة وعصر ... ; (8)
صحیفه اولى كه سند آن به امام زین العابدین علیه السلام مىرسد ... از متواترات [و قطعیات] نزد اصحاب است; چرا كه از ویژگى آن، این است [كه تمام اصحاب از اساتید خود] اجازه نقل آن را در تمام طبقات [رجالى] و در تمام عصرها گرفتهاند .» كار شهرت سند صحیفه به جایى رسیده كه مرحوم محمد تقى مجلسى ادعا نموده است كه او در نقل و روایت صحیفه یك میلیون سند دارد . (9) و همین طور شیخ محمد بن نعمان مفید (م413) در ارشاد و على بن محمد خزاز قمى، شاگرد صدوق بن بابویه (م381) و احمد بن عیاشى (م401) و ابوالفضل شیبانى، و ... . آن را نقل نمودهاند، و از علماى اهل سنت نیز، ابن جوزى در خصائص الائمه، و حافط سلیمان بن ابراهیم القندوزى (م 1294) در ینابیع المودة از صحیفه اسم برده، بخشهایى از دعاى آن را نقل نمودهاند . (10)
ابوالفضل شیبانى سندش به این صورت است: حدیث كرد ما را عامربن عیسى بن عامر سیرافى در مكه در سال 381، و گفت: حدیث كرد مرا ابو محمد حسن بن محمد بن یحیى بن حسن بن جعفر بن عبیدالله بن حسین بن على بن ابیطالب علیهم السلام، گفت: حدیث كرد مرا پدرم و او از عمیر بن متوكل، او از پدرش متوكل بن هارون و او از یحیى بن زید، پس از شهادت پدرش در حالى كه به سوى خراسان در حركتبود و مردى را به پایه و عقل او ندیدم ... . كه او صحیفه كاملهاى را كه دعاهاى على بن الحسین علیه السلام در آن بود، به من نشان داد . (11)
گذشته از كتب تاریخى و رجالى، هیچ كتاب دعاى معتبرى از دعاهاى صحیفه سجادیه خالى نیست، مانند: 1 . «مصباح المتهجد» شیخ طوسى (385 - 460) .
2 . «سلوك الحزین» قطب الدین بن سعید بن هبة الله راوندى (م573) كه كتابش مشهور به «دعوات الراوندى» مىباشد .
3 . «اختیار المصباح» از سید على بن حسین بن باقى .
4 . «اقبال و جمال الاسبوع و فتح الابواب» سید رضى الدین على بن طاووس (م589) .
5 . «زوائد الفوائد» ابوالقاسم على بن رضى الدین .
6 . «البلد الامین» ابراهیم بن على كفعمى (م . 868) و ... .
از همه آنها گذشته، علامه مجلسى اول، به نقل آیت الله مرعشى نجفى، در بسیارى از اجازات خود اشاره كرده كه او صحیفه را شفاها و بلاواسطه از حضرت حجة بن الحسن صاحب الزمان علیه السلام نقل مىكند . مجلسى مىگوید:
«در بین خواب و بیدارى دیدم كه گویا در مسجد جامع عتیق اصفهان ایستادهام و حضرت مهدى علیه السلام نیز ایستاده بود . من چند مسئله را كه برایم مشكل شده بود، از محضر آن حضرت پرسیدم، پس جواب آن را برایم بیان فرمود . آنگاه از كتابى كه به آن عمل كنم سؤال كردم و آن حضرت مرا به مولانا محمد التاج حواله داد و من [نزد او رفتم] و از او كتابى گرفتم، به نظرم آمد كه آن كتاب دعا بود، پس آن را بوسیدم و بر چشم نهادم، ولى وقتى به خویش آمدم [و از خواب بیدار شدم] آن كتاب را در دستخود نیافتم، پس تا صبح گریه كردم، فرداى آن روز به دنبال «محمد تاج» راه افتادم تا رسیدم به «دارالبطیخ» ، مرد صالحى را كه آقا حسن نام و «تاجا» لقب داشت دیدم، به او سلام كردم، او مرا فرا خواند و به كتابخانه خود برد، اولین كتابى كه به دست من داد، همان كتابى بود كه در خواب دیده بودم، آنگاه شروع نمودم به گریه و گفتم همین كتاب مرا بس است . و از آنجا به نزد شیخ محمد مدرس رفتم و به مقابله آن نسخه با نسخهاى كه جد پدر محمد مدرس از روى نسخه شهید نوشته بود، پرداختم . دیدم نسخهاى كه حضرت صاحب الزمان به من مرحمت فرموده بود، درست مطابق نسخه صحیفه شهید مىباشد . (12)
ب) نامهاى صحیفه سجادیه
معروف است كه «صحیفه سجادیه» پس از قرآن و نهج البلاغه بزرگترین گنجینه گرانبهاى حقایق و معارف الهى به شمار مىرود و به نقل شیخ آقا بزرگ تهرانى به آن «اخت القرآن»: خواهر قرآن، «انجیل اهل بیت» ، «زبور آل محمد» و «صحیفه كامله» نیز گفته مىشود، (13) و قندوزى نیز چنین تعبیر نموده است:
«فى ایراد بعض الادعیة والمناجاة التى تكون فى الصحیفة الكاملة للامام الهمام زین العابدین ... وهى زبور اهل البیت الطیبین علیهم السلام; (14) در بیان بعضى دعاها و مناجاتهایى كه در صحیفه كامله امام زین العابدین علیه السلام آمده است ... و آن زبور اهل بیت پاك است .»
و علت اینكه آن را «صحیفه كامله» نامیدهاند، این است كه در نزد طایفه «زیدیه» از صحیفه نسخهاى هست كه كامل نیست، بلكه در حدود نصف صحیفه موجود مىباشد . به این جهت، به صحیفه موجود [در دستشیعیان دوازده امامى] صحیفه كامله گفته شده است . (15)
ج) شرحهاى صحیفه
مرحوم علامه «شیخ آقا بزرگ تهرانى» در كتاب الذریعه در حدود پنجاه شرح - غیر از ترجمهها - بر صحیفه سجادیه نام برده است . (16)
علاوه بر این شرحها، گروهى از دانشمندان گذشته و معاصر، ترجمههاى متعددى (17) بر صحیفه نگاشتهاند، كه در این بخش به عنوان نمونه به برخى شرحها اشاره مىكنیم:
1 . «الازهار اللطیفة فى شرح مفردات الصحیفة» ، تالیف سید علامه محمد رضا اعرجى حسینى .
2 . شرح میرزا محمد مشهدى جمال الدین طوسى صاحب دقائق التنزیل .
3 . شرح محمد على بن محمد نصیر چهاردهى رشتى (م 1334)، صاحب كتاب «شرح الوقت و القبلة» .
4 . شرح سید افصح الدین محمد شیرازى .
5 . شرح مولا تاج الدین مشهور به (تاجا) .
6 . شرح مفتى، میر محمد عباس جزائرى (م 1306) .
7 . شرح مولى حبیب الله كاشانى .
8 . شرح ابن مفتاح ابوالحسن عبدالله بن ابى القاسم بن مفتاح الزیدى الیمنى .
9 . شرح مولى خلیل قزوینى .
10 . شرح آقا هادى ابن مولا صالح مازندرانى .
11 . شرح مولا محمد طاهر بن حسین شیرازى .
12 . شرح سید محسن بن قاسم بن اسحاق صنعانى یمنى زیدى از علماى قرن 13 .
13 . شرح سید محسن بن احمد شامى حسنى یمنى زیدى (متوفاى 1251) .
14 . شرح سید جمال الدین كوكبانى یمنى الاصل ساكن هند (م 1339) . (18)
د) مستدركات صحیفه
عدهاى از علما و دانشمندان مستدركاتى بر صحیفه نوشتهاند .
مقصود از این مستدركات، دعاهاى منسوب به حضرت سجاد علیه السلام است كه در صحیفه كامله نیامده است . در اینجا به برخى از آنها اشاره مىشود:
1 . «صحیفه ثانیه» ، تالیف شیخ محمد بن حسن الحر العاملى، صاحب وسائل الشیعه .
2 . «صحیفه ثالثه» ، گردآورى شده توسط مورخ و رجالى معروف، میرزا عبدالله افندى، صاحب كتاب ریاض العلماء .
3 . «صحیفه رابعه» ، تالیف محدث میرزا حسین نورى طبرسى .
4 . «صحیفه خامسه» ، علامه محسن امین حسینى عاملى .
5 . «صحیفه سادسه» ، تالیف شیخ محمد باقر بن محمد حسن بیرجندى قائینى .
6 . «صحیفه سابعه» كه توسط شیخ هادى بن عباس آل كاشف الغطاء نجفى، صاحب كتاب مستدرك نوشته شده است .
7 . «صحیفه ثامنه» ، تالیف حاج میرزا على حسینى مرعشى شهرستانى حائرى .
8 . «ملحقات صحیفه» ، مؤلف آن شیخ محمد، معروف به تقى زیابادى قزوینى مىباشد كه از شاگردان برجسته مرحوم شیخ بهایى بوده و ملحقات را در سال 1023 به پایان رسانده است . (19)
ه). جایگاه صحیفه نزد علما
دعاهاى صحیفه علاوه بر حسن بلاغت و كمال فصاحت از علوم الهى و معارف یقینى برخوردار است كه عقلها در مقابل آن رام است و فحول علما در مقابل آن سر تسلیم و خضوع فرود آوردهاند .
این حقیقتبراى صاحبدلان حقیقتبین بانگاهى به صحیفه آشكار مىگردد; زیرا عبارات صحیفه خود بیانگر آن است كه فوق كلام مخلوق و پایینتر از كلام خالق است; لذا هم از دسترس اوهام جاعلان برتر و بالاتر است و هم علما و بزرگان سختبدان توجه و از آن ستایش كردهاند كه به نمونههایى اشاره مىشود:
1 . ابن شهر آشوب (م588) در كتاب مناقب خود مىگوید: «وقتى در بصره نزد یكى از بلغاء از فصاحت صحیفه كامله سخن به میان آمد، او گفت: من هم مىتوانم مانند آن را بر شما املاء و بیان كنم . آنگاه قلم برداشت و سر به زیر افكند [و هیچ جملهاى نتوانستبه زبان آورد] و در همان حال سرافكندگى از دنیا رفت . (20) »
2 . در سال 1353 ه . ق مرحوم آیت الله العظمى مرعشى نجفى رحمه الله نسخهاى از صحیفه سجادیه را براى طنطاوى، دانشمند اهل سنت و مؤلف تفسیر طنطاوى (مفتى اسكندریه) به «قاهره» فرستاد . وى پس از دریافت و تشكر از چنان هدیهاى گرانبها و ستایش فراوان در پاسخ نوشت: «این از بدبختى ماست كه تاكنون بر این اثر گرانبهاى جاوید كه از مواریث نبوت است، دست نیافته بودیم، من هر چه در آن مىنگرم آن را از گفتار مخلوق برتر و از خالق پایینتر مىیابم . (21) »
تعجب از این مفسر معاصر است كه لااقل به منابع اهل سنتبه دقت توجه نكرده; چرا كه امثال قندوزى قسمتهایى از صحیفه سجادیه را در كتابهاى خود نقل نمودهاند . (22)
3 . از میرزا هادى مشهدى ذاكر نقل شده كه ابن جوزى در «خصائص الائمه» چنین گفته است: «اگر امیرالمؤمنین على علیه السلام نبود، توحید مسلمانان و عقاید ایشان كامل نمىشد; زیرا آنچه پیغمبر اكرم بیان فرمود، اصول عقاید و فروع مهم دین بود، ولى دقائق عقائد را [همچون صفات ذات و فعل، و عینیت صفات با ذات را] مسلمانان مدیون و ریزه خوار خوان نعمت امیرالمؤمنین علیه السلام و شاگردان او مىباشند ...» ، آنگاه درباره امام سجاد علیه السلام مىگوید: «على بن الحسین زین العابدین در املاء و انشاء و كیفیتسخن گفتن و خطاب و عرض حاجتبه پیشگاه الهى بر مسلمین حق تعلیم دارد; زیرا اگر آن حضرت نبود، مسلمانان آیین سخن گفتن و عرض حوائجخود را به خداى متعال نمىدانستند; لذا آن امام به مردم آموخت كه هنگام استغفار چگونه با خدا سخن بگویند و در موقع درخواستباران رحمتبا چه زبانى از خداوند نزول باران بخواهند، و زمان ترس از دشمن چگونه به خدا پناه برده، دفع شر دشمنان را بخواهند ... (23) »
و) مرورى بر دعاهاى صحیفه
صحیفه سجادیه تنها شامل راز و نیاز با خدا وبیان حاجت در پیشگاه وى نیست، بلكه دریایى بیكران از علوم و معارف اسلامى است كه طى آن مسائل عقیدتى، فرهنگى، اجتماعى، سیاسى و پارهاى از قوانین طبیعى و احكام شرعى در قالب دعا مطرح و بیان شده است .
در بخش ارتباط با خداوند طبق مقتضاى زمانهاى مختلف و احوال گوناگون دعاهایى بیان شده است، برخى دعاهاى آن سالى یكبار، همچون دعاى عرفه و وداع ماه رمضان، و برخى هر ماه یكبار، مانند دعاى دیدن هلال، و برخى در هفته و برخى براى هر شبانه روز قرار داده شده است .
صحیفه سجادیه مشتمل بر 54 دعا است كه فهرست عناوین آن بدین شرح است:
1 . ستایش خداوند كه با كلمه «حمد» شروع و با كلمه «حمید» پایان مىیابد .
2 . درود بر محمد و خاندان او .
3 . درود و صلوات بر فرشتگان نگه دارنده عرش و سایر فرشتگان مقرب، همچون اسرافیل، میكائیل، جبرئیل، روح، ملك الموت، منكر، نكیر و ... .
4 . درود و صلوات و درخواست رحمتبراى پیروان و ایمان آورندگان به پیامبران .
5 . دعاى حضرت براى خود و دوستانش .
6 . دعا هنگام صبح و شام .
7 . دعا هنگامى كه پیشامدها و حوادث مهمى پیش آید و نیز به هنگام غم و اندوه .
8 . پناه بردن به خداوند از ناپسندیها، بدى اخلاق و كردارهاى زشت و نكوهیده .
9 . در اشتیاق به درخواست آمرزش از خداوند .
10 . پناه بردن به درگاه خداوند .
11 . درخواست عاقبتبه خیرى .
12 . اقرار به گناه و درخواست توبه و بازگشت .
13 . درخواستحوائج از خداوند .
14 . هنگامى كه انسان ستمى مىبیند و یا از ستمكاران كار ناخوشایندى مىبیند .
15 . هنگام بیمارى، اندوه و گرفتارى .
16 . درخواست عفو از گناهان و عیبها .
17 . درخواست دفع شر شیطان و پناه بردن به خداوند از دشمنى و مكر او .
18 . دعا پس از رفع خطر و برآورده شدن سریع حاجت .
19 . درخواستباران هنگام خشكسالى .
20 . درخواست مكارم اخلاق و كردارهاى پسندیده از خداوند .
21 . دعا هنگام حزن و اندوه .
22 . دعا هنگام رنج و سختى و دشوار شدن كارها .
23 . دعا هنگام درخواست تندرستى و سپاس بر آن .
24 . دعا براى پدر و مادر .
25 . دعا درباره فرزندان .
26 . همسایگان و دوستان .
27 . دعا براى رزمندگان و مرزداران كشور اسلامى .
28 . هنگام پناه بردن به خدا .
29 . دعا هنگام تنگدستى .
30 . كمك خواستن بر پرداخت قرض .
31 . توبه و بازگشتبه خدا .
32 . دعا بعد از نماز شب .
33 . درخواستخیر و نیكى .
34 . دعا هنگام گرفتارى به بلا و یا هنگامى كه مبتلا به گناهى را مىبیند .
35 . خشنودى از خداوند هنگام دیدن دنیا داران .
36 . دعا هنگامى كه انسان به ابرها مىنگرد و رعد و برق آسمان را مشاهده مىكند .
37 . اعتراف به ناتوانى از اداى شكر الهى .
38 . دعاى عذر خواهى از كوتاهى در اداى حقوق بندگان .
39 . درخواست عفو و رحمت الهى .
40 . دعا هنگام مرگ دیگران و یاد مرگ .
41 . درخواست پرده پوشى و نگه دارى از گناه .
42 . هنگام ختم قرآن .
43 . هنگام دیدن هلال ماه .
44 . دعاى اول رمضان .
45 . دعاى وداع ماه رمضان .
46 . دعاى روز عید فطر و جمعه .
47 . دعاى روز عرفه (نهم ذى حجه) .
48 . دعاى روز جمعه و روز عید قربان .
49 . دعا براى دفع مكر و شر شیطان .
50 . ترس عاقلان از خدا .
51 . تضرع و زارى در پیشگاه الهى .
52 . اصرار به درخواست از خداى متعال .
53 . در مقام كوچكى در پیشگاه الهى .
54 . دعا براى دور شدن اندوهها .
ح) نمى از یم صحیفه
اشاره شد كه صحیفه تنها شامل راز و نیاز ... نیست، بلكه ابعاد سیاسى، اجتماعى و فرهنگى و عقیدتى نیز دارد . حضرت در ضمن دعاها، مباحثسیاسى بویژه مسئله «امامت» و رهبرى جامعه اسلامى را مطرح كرده كه به نمونههایى از آن اشاره مىشود:
1 . امام سجاد علیه السلام در دعاى بیستم (دعاى مكارم الاخلاق) چنین مىگوید:
«خدایا! بر محمد و آل او درود بفرست و مرا بر آنكه بر من ستم روا دارد، دستى (نیرویى) و بر آنكه با من ستیزه جوید، زبانى [و برهانى] و بر كسى كه با من دشمنى و عناد ورزد، پیروزى عطا كن، و در برابر آن كس كه نسبتبه من، به حیله گرى و بد اندیشى بپردازد راه و تدبیر و در برابر كسى كه بر من آزار رساند، نیرو عنایت كن و در برابر عیب جویانى كه بر من عیب جویى و ناسزا گویى مىكنند، توان تكذیب [و رد سخنان آنها] و در برابر خطر تهدید دشمنان، به من امنیت عطا فرما ...» (24)
در واقع، این بخش از دعا شكوائیهاى است از حضرت در برابر زورگوییهاى حكومت و كارگزاران عبدالملك; نظیر «هشام بن اسماعیل مخزومى» حاكم مدینه، و از این جهتبار سیاسى دارد .
2 . در دعاى چهل و هشتم كه مربوط به عید قربان و روز جمعه است، چنین مىخوانیم:
«خدایا! این مقام [خلافت و رهبرى امت كه اقامه نماز جمعه و عید و ایراد خطبه از شئون آن است] مخصوص جانشینان و برگزیدگان تو، و این پایگاهها، از آن امناى تو است، كه آنان را در رتبه بالایى قرار دادهاى، ولى ستمگران [همچون خلفاى اموى] آن را به زور، غصب و تصاحب كردهاند ... تا آنجا كه برگزیدگان و خلفاى تو مغلوب و مقهور [و مجبور به سكوت] گشتهاند، در حالى كه مىبینند احكام تو تغییر یافته، كتاب تو از صحنه عمل دور افتاده، فرائض و واجبات دستخوش تحریف گشته، و سنت (و راه و رسم) پیامبرت متروك گشته است . خدایا! دشمنان بندگان برگزیدهات از اولین و آخرین و همچنین اتباع و پیروانشان و همه كسانى را كه به كارهاى آنان راضى هستند، لعنت كن و از رحمتخود دور ساز ... .» (25)
در این دعا امام سجاد علیه السلام با صراحت از مسئله امامت و رهبرى امت كه اختصاص به اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام دارد و غصب شدن آن توسط ستمگران یاد مىكند و بدین ترتیب، مشروعیتحكومتبنى امیه و حتى خلفاى اول را نفى مىكند .
3 . در دعاى عرفه (دعاى چهل و هفتم) چنین مىگوید: «پروردگارا! درود فرستبه پاكترین افراد خاندان پیامبر كه آنان را براى رهبرى امت و اجراى اوامر خود برگزیدهاى و آنان را خزانه داران علمت، نگهبانان دینت، جانشینان خود در زمین، و حجتهاى خویش بر بندگانت قرار دادهاى، و به خواستخود، آنان را از هر گونه پلیدى یكباره پاك كردهاى و آنان را وسیله ارتباط با خود و راه بهشتخویش قرار دادهاى ... خدایا! تو در هر زمان دین خود را به وسیله امامى تایید فرمودهاى كه او را براى بندگانت رهبر و پرچمدار، و در جهان گیتى مشعل هدایت قرار دادهاى، پس از آنكه او را با ارتباط غیبى، با خود مرتبط ساختهاى و او را وسیله خشنودى خود قرار دادهاى و پیروى از او را واجب كردهاى، و از نافرمانى او بیم دادهاى، و به اطاعت از اوامر و پذیرش نهى او دستور دادهاى، و مقرر داشتهاى كه هیچ كس از او سبقت نگیرد، و هیچ كس از پیروى او واپس نماند [و سرپیچى ننماید] ... (26) .»
حضرت در این دعا با بیان نقش و موقعیت ویژه رهبران الهى و امامان از خاندان نبوت و امتیازهاى آنان با دقت تمام شروعیتحكومت زمامداران وقت را نشانه رفته و نشان داده است كه مشروعیتحكومتبا انتخاب الهى به دست مىآید، نه از طریق زور و قدرت و نه حتى از راه جمع آورى آراى مردم .
حسن ختام كلام را گوشههایى از دعاى آن حضرت براى مرزداران و هشدارهایى كه بیان مىفرماید، قرار مىدهیم:
4 . در دعاى بیست و هفتم چنین آمده: «خدایا! بر محمد و آلش درود [و رحمت] فرست و مرزهاى مسلمانان را به عزت خویش نفوذ ناپذیر گردان و مرزداران را با قدرت خویش تقویت فرما و عطایاى آنها را از [خزانه] توانگرى خود سرشار ساز .
بارالها! بر محمد و آل محمد درود فرست و عده [مرزداران] را افزون نموده، اسلحه آنها را بران، حوزههاى آنان را حراست نماى و نقاط حساس جبهههاى آنان را محكم كن و در بین آنها الفت [و همكارى] قرار ده و كارشان رابه خوبى روبه راه كن ... و مشكلاتشان را با نصرت خویش حل نموده، با پایدارى و صبر تقویتشان كن، و چاره جوییهاى دقیق [به ایشان براى مقابله با دشمن] بیاموز ... و هنگام برخورد با دشمن فكر دنیاى فریبنده را از یادشان ببر و اندیشه ثروت اندوزى و جمع مال را از دلهاى آنها بزداى ... و با عشق به آخرت و بهشت دمسازشان كن ... . (27) »
پىنوشت:
1) محمد بن یعقوب كلینى، اصول كافى، (تهران، مكتبة الصدوق)، 1381 ه . ق، ج1، ص467، و شیخ مفید، الارشاد، (قم، مكتبة بصیرتى)، ص256 .
2) سید محمد رضا حسینى جلالى، تدوین السنه الشریفه، (مكتب الاعلام الاسلامى، قم، 1418ق، ص151) .
3) على بن شعبه، تحف العقول، (بیروت، مؤسسة الاعلمى، 1394ق)، ص255 .
4) ابوالعباس نجاشى، رجال النجاشى، (قم، مكتبة الداورى)، ص116 .
5) الكافى، (دارالكتب الاسلامیه، 1366)، ج8، ص17 .
6) رجال النجاشى، همان، ص157 .
7) همان، ص 115 - 116 .
8) آقا بزرگ تهرانى، الذریعه الى تصانیف الشیعه، (تهران، المكتبة الاسلامیه)، ج15، ص18 - 19 .
9) صحیفه سجادیه، ترجمه سید صدرالدین بلاغى، با مقدمهاى از آیت الله مرعشى نجفى، (تهران، دارالكتب الاسلامیه)، ص9 مقدمه .
10) ر . ك: سلیمان بن ابراهیم قندوزى، ینابیع المودة، (نجف، مكتبة الحیدریة، 1384 ه . 1965 م) ج1 - 2، ص599 .
11) مقدمه آیت الله مرعشى بر صحیفه سجادیه، (همان)، ص8 - 9، مقدمه .
12) همان، ص27 - 29 مقدمه، با تلخیص و تغییر .
13) الذریعه، همان، ج15، ص18 - 19 .
14) ینابیع المودة (همان)، ص599 .
15) مقدمه آیت الله مرعشى نجفى بر صحیفه، (همان)، ص46 مقدمه .
16) الذریعه، (همان)، ج3، ص 345 - 359 .
17) مانند ترجمه الهى قمشهاى، فیض الاسلام، ابوالحسن شعرانى، محمد آیتى، و ترجمه سید احمد فهرى و حسین انصاریان و ... .
18) همان، ص345 - 359 و ر . ك: مقدمه آیت الله مرعشى نجفى، (همان)، ص33 - 35 مقدمه .
19) همان، ص41 - 43 .
20) همان، ص13 مقدمه .
21) همان، ص37 مقدمه، و ر . ك: مهدى پیشوایى، سیره پیشوایان، (قم، مؤسسه امام صادق علیه السلام)، ص270 - 271 .
22) ینابیع المودة، (همان)، ص599 - 630 .
23) مقدمه آیت الله مرعشى بر صحیفه، (همان)، ص43 - 45 .
24) صحیفه سجادیه، (همان)، ص102 - 103 .
25) همان، ص281 - 282 .
26) همان، ص254 - 256 .
27) همان، ص40 - 41، دعاى 41 .