كدخبر: ۹۸
تاريخ انتشار: ۲۱ دي ۱۳۸۸ - ۱۱:۳۹
نسخه چاپي
ارسال به دوستانفروغ قرآن در نگاه امام چهارم
قرآن نمونه كامل آمیختگى اعجاز تكوین و تشریع است . كتابى است كه بشریت توان آوردن همانندى براى آن نداشته و دستورات و جامعیت آن، هر اندیشمند حكیم را به خضوع و ستایش وامىدارد . هر قدر انسانها از صفاى روحى و طهارت معنوى بهرهمند باشند، مىتوانند جلوههایى از جمال دلربایش را شهود كنند همانسان كه قرآن مىفرماید: «لایمسه الا المطهرون»
چه خوش است صوت قرآن ز تو دلربا شنیدن به رخت نظاره كردن سخن خدا شنیدن
قرآن نمونه كامل آمیختگى اعجاز تكوین و تشریع است . كتابى است كه بشریت توان آوردن همانندى براى آن نداشته و دستورات و جامعیت آن، هر اندیشمند حكیم را به خضوع و ستایش وامىدارد . هر قدر انسانها از صفاى روحى و طهارت معنوى بهرهمند باشند، مىتوانند جلوههایى از جمال دلربایش را شهود كنند همانسان كه قرآن مىفرماید: «لایمسه الا المطهرون» (1)
از آنجا كه خاندان عصمت و وحى برگزیدگانى هستند كه طبق آیه «تطهیر» در اوج پاكى و قداست قرار گرفته و از هر گونه پلیدى بدورند، تمام جانشان مستغرق در قرآن مجید شده و شایستهترین انسانهایى مىباشند كه تفسیر روشن آیات الهى را فرا راه تشنگان حقیقت قرار مىدهند . یكى از این منظومه نورانى، سجاد آل محمد زین العابدین علیه السلام است . در این مقال، با نگاهى گذرا سخنان نورانىاش را درباره قرآن مىنگریم . بدان امید كه جرعه نوش معارف قرآنى با جام عترت باشیم .
1 - عظمت قرآن
امام زین العابدین علیه السلام از رسول اكرم صلى الله علیه و آله نقل مىكند كه فرمود:
من اعطاه الله القرآن فراى ان احدا اعطى افضل مما اعطى فقد صغر عظیما و عظم صغیرا; شخصى را كه خداوند به او دانش قرآنى عطا نموده اگر تصورش این باشد كه كسى را بهتر از این عطاى الهى دادهاند، در حقیقتبزرگى را كوچك شمرده و كوچكى را بزرگ دانسته است . (2)
2 - ویژگىهاى قرآن
در دعاى امام زین العابدین علیه السلام به هنگام ختم قرآن برخى از ویژگىهاى آن این چنین بیان شده است .
الف - نور هدایت
قرآن كریم از خود با صفت «نور» یاد مىكند و مىفرماید: «و انزلنا الیكم نورا مبینا» (3) اما این نورانیتبراى چه فردى است؟ امام علیه السلام مىفرماید: «و جعلته نورا نهتدى من ظلم الضلالة والجهالة باتباعه; بار خدایا! قرآن را نور و روشنایى گردانیدى كه با پیروى از تعالیم آن از تاریكىهاى گمراهى و نادانى رهایى یابیم .» (4)
در رابطه با جاودانگى نور قرآن مىفرماید: «ونور هدى لایطفا عن الشاهدین برهانه; و آن را نور هدایتى قرار دادى كه برهان و دلیل آن از شاهدان و گواهان خاموش نمىشود .» (5)
ب - درمان دردها
قرآن مىفرماید: «وننزل من القرآن ما هو شفاء و رحمة للمؤمنین» ; «ما فروفرستادیم از قرآن آنچه را كه براى مؤمنان شفا و رحمت است .» (6) اما اینكه در چه زمان و براى چه فرد؟ امام زین العابدین علیه السلام در دعاى خویش اینگونه بیان مىدارد:
«و شفاء لمن انصتبفهم التصدیق الى استماعه; قرآن شفا و درمان استبراى كسى كه فهمیدن آن را از روى تصدیق و باور خواسته و براى شنیدنش خاموش گشته است .» (7)
ج - ترازوى عدالت
قرآن مجید مىفرماید: «اى كسانى كه ایمان آوردهاید! براى خدا قیام كنید، و از روى عدالت گواهى دهید . دشمنى با جمعیتى، شما را به گناه و ترك عدالت نكشاند . عدالت ورزید كه به پرهیزكارى نزدیكتر است و از «معصیت» خدا بپرهیزید كه خداوند از آنچه انجام مىدهید، با خبر است .» (8) و خطاب به پیامبر اكرم صلى الله علیه و آله مىفرماید: «بگو به هر كتابى كه خدا نازل كرده، ایمان آوردهام و مامورم در میان شما عدالت كنم .» (9) و عدالت را مبناى تشكیل خانواده دانسته و مىفرماید: «فان خفتم الا تعدلوا فواحدة» (10) و نیز مبناى روابط اقتصادى قلمداد شده و مىفرماید: «و اوفوا الكیل و المیزان بالقسط» ; «و حق پیمانه و وزن را به عدالت ادا كنید .» (11) و همچنین حل منازعات را بر اساس عدالتخواستار شده است و مىفرماید: «فاصلحوا بینهما بالعدل و اقسطوا ان الله یحب المقسطین» ; «در میان آن دو به عدالت صلح برقرار سازید و عدالت پیشه كنید كه خداوند عدالت پیشگان را دوست دارد .» (12) اما اینكه چه معیار و ملاك و قانونى مىتوان براى به دست آوردن عدالت معین نمود؟ امام زین العابدین علیه السلام مىفرماید: «و میزان عدل لایحیف عن الحق لسانه; قرآن ترازوى عدالت است كه زبانهاش از حق و درستى برنمىگردد .» (13)
3 - تلاوت زیبا
در حدیثى از پیامبر اكرم صلى الله علیه و آله آمده است كه فرمود: «لكل شىء حلیة و حیلة القرآن الصوت الحسن; براى هرچیز زینت و زیورى است و زینت قرآن، صداى نیكو است .» (14) امام صادق علیه السلام در تفسیرى از «ترتیل» مىفرماید: «آن است كه در آن درنگ كنى و صداى خویش را زیبا سازى .» (15) در این جهت امام زین العابدین علیه السلام نیز اسوه است . نوفلى مىگوید:
نزد امام موسى بن جعفر علیه السلام از صدا و صوت یاد نمودم; حضرت فرمود: به هنگام قرائت قرآن توسط على بن الحسین علیه السلام چه بسا فردى از آن جا عبور مىكرد و از صداى خوش او مدهوش مىگشت و اگر امام از حسن واقعى آن چیزى را آشكار مىنمود، مردم تحمل و تاب زیبایى آن را نداشتند .
نوفلى مىگوید: به آن حضرت گفتم: مگر پیامبر صلى الله علیه و آله با مردم نماز نمىگزارد و صداى خویش را به هنگام تلاوت قرآن بلند نمىكرد؟ حضرت فرمود: پیامبر صلى الله علیه و آله به قدر توان مردم با اقتدا كنندگان خود برخورد مىكرد . (16)
احمد ار بگشاید آن پر جلیل
تا ابد مدهوش ماند جبرئیل
در حدیثى دیگر امام صادق علیه السلام مىفرماید: «كان على ابن الحسین صلوات الله علیه احسن الناس صوتا بالقرآن و كان السقاؤون یمرون فیقفون ببابه یسمعون قرائته و كان ابو جعفر علیه السلام احسن الناس صوتا; على بن الحسین علیه السلام خوش صداترین افراد در خواندن قرآن بود . افراد سقا همواره به هنگام عبور، بر در خانهاش مىایستادند و به قرائت او گوش مىدادند . و ابوجعفر (امام باقر علیه السلام) نیز نیكوترین صدا را در خواندن قرآن داشت .» (17)
4 - مقدار تلاوت قرآن
پیامبر اكرم صلى الله علیه و آله در اولین آیاتى كه بر وى نازل شد، مامور قرائت آیات الهى شد و در دستور دیگرى، خداوند به پیامبر اكرم صلى الله علیه و آله و مؤمنان مىفرماید: «فاقرءوا ما تیسر من القرآن» ; «آنچه براى شما میسر است، قرآن بخوانید .» زهرى مىگوید: از امام زین العابدین علیه السلام پرسیدم:
كدام عمل با فضیلتتر است؟ حضرت فرمود: وارد شوندهاى كه دوباره حركت مىكند . پرسیدم: وارد شونده حركت كننده؟! فرمود: شروع قرآن و ختم آن، با قرائت اول آن و پایان رسیدن آن دوباره شروع كند (همانند مسافرى كه با رسیدن به یك محل در بین راه دوباره از آن جا حركت مىكند و به مسیر خود ادامه مىدهد). (18)
5 - انس با قرآن
زهرى مىگوید: امام على بن الحسین علیه السلام مىفرمود: «لومات من بین المشرق و المغرب لما استوحشتبعد ان یكون القرآن معى; اگر تمام افرادى كه بین مشرق و مغرب هستند، بمیرند، چون قرآن با من است; هراس و وحشتى به دل راه نخواهم داد .» (19)
6 - قرآن و مردمان آخر الزمان
از امام سجاد علیه السلام در باره توحید سؤال شد، فرمود: «خداوند مىدانست كه در آخرالزمان مردمانى مىآیند كه زیاد اندیشه مىكنند; بدین جهت، خداوند سوره توحید و آیات سوره حدید تا «علیم بذات الصدور» را نازل نمود . پس هركس خارج از این محدوده را قصد كند، هلاك خواهد گشت .» (20)
7 - تفكر در قرآن
زهرى مىگوید: شنیدم از امام على بن الحسین علیه السلام كه مىفرمود: «آیات القرآن خزائن فكلما فتحتخزانة ینبغى لك ان تنظر ما فیها; آیات قرآن گنجینهاى نهفته است پس هر زمان كه در گنجینه گشوده شود، شایسته است كه به آنچه در آن است، نظر كنى .» (21)
8 - تفسیر حروف مقطعه
بیست و نه سوره از قرآن كریم با «حروف مقطعه» آغاز شده است . مفسران معانى گوناگونى براى آن ذكر كردهاند; یكى از تفسیرهاى مهم آن، این است كه: قرآن كریم از نمونه همین حروفى است كه در اختیار همگان قرار گرفته است; اگر توانایى دارید، بسان آن را ابداع كنید! امام زین العابدین علیه السلام مىفرماید:
«قریش و یهود به قرآن نسبت ناروا دادند و گفتند: قرآن، سحر است . آن را خودش ساخته و به خدا نسبت داده است . خداوند به آنها اعلام فرمود: «الم ...» ; یعنى اى محمد! كتابى كه به تو فرو فرستادیم، از همین حروف مقطعه «الف - لام - میم» است كه به لغت و همان حروف الفباى شما مىباشد . [به آنها بگو:] اگر در ادعاى خود راستگو هستید، همانند آن را بیاورید .» (22)
9 - ویژگىهاى اولیاء الله
قرآن كریم مىفرماید: «الا ان اولیاء الله لا خوف علیهم و لا هم یحزنون» ; «بدانید كه اولیاء خدا نه هراسى دارند و نه غمگین مىشوند .» (23) اینكه اولیاءالله داراى چه ویژگىهایى هستند؟ در حدیثى از امام سجاد علیه السلام بیان شده است . عیاشى مىنویسد: امام باقر علیه السلام فرمود: «در كتاب على بن الحسین علیه السلام چنین یافتیم كه اولیاء الله نه ترسى دارند و نه غم و اندوهى زیرا واجب الهى را انجام داده و سنت رسول اكرم صلى الله علیه و آله را گرفتهاند . از آنچه خداوند حرام نموده، پرهیز كرده و در زندگى زودگذر دنیا نسبتبه زینتهاى آن زهد را پیشه ساختهاند و به آنچه در نزد خداست، رغبت نموده و در تلاش براى روزى پاكیزه بودهاند و قصد فخر فروشى و زیادهطلبى ندارند و پس از آن براى انجام حقوق واجب خود انفاق كردهاند . ایناناند كه خداوند در درآمدهایشان بركت قرارداده و بر آنچه براى آخرت خویش پیش فرستادهاند، ثواب داده مىشوند .» (24)
10 - رزمندگان واقعى
در مسیر مكه، عباد بصرى با امام زین العابدین علیه السلام ملاقات مىكند; به اعتراض مىگوید: جهاد و سختىهاى آن را رها كردى و به سوى حج و راحتى آن رو آوردى؟ سپس آیه شریفه «ان الله اشترى من المؤمنین انفسهم و اموالهم بان لهم الجنة» را قرائت كرد . حضرت فرمود: ادامه آیه را بخوان! عباد بصرى آیه بعد را قرائت كرد: «التائبون العابدون السائحون الراكعون الساجدون الآمرون بالمعروف و الناهون عن المنكر و الحافظون لحدود الله و بشر المؤمنین» (25) ; «توبه كنندگان، عبادت گران، ستایشگران، سیاحت كنندگان، ركوع كنندگان، سجده آوران، آمران به معروف، نهى كنندگان از منكر و حافظان حدود (ومرزهاى) الهى و بشارت ده به (این چنین) مؤمنان .»
آنگاه حضرت فرمود: هنگامى كه افرادى با این اوصاف بیابم، جهاد با آنان با فضیلتتر از حج است . (26)
11 - معناى زهد
عدهاى تصور مىكنند كه «زهد» دورى از اجتماع و پشت كردن به زندگى و زیبایىهاى آن است . قرآن كریم مىفرماید: «من حرم زینة الله التى اخرج لعباده و الطیبات من الرزق» ; «بگو چه كسى زینتهاى الهى را كه براى بندگان خود آفریده و روزیهاى پاكیزه را حرام كرده است؟!» (27) و نیز در قالب دعا به انسانها مىآموزد كه از خداوند خیر دنیا و آخرت را بخواهند: «ربنا آتنا فى الدنیا حسنة و فى الاخرة حسنة» (28) در این زمینه، امام سجاد علیه السلام مىفرماید:
«الا و ان الزهد فى آیة من كتاب الله لكیلا تاسوا على ما فاتكم و لاتفرحوا بما آتیكم; آگاه باشید كه زهد در این آیه از قرآن است كه مىفرماید: این به خاطر آن است كه براى آنچه از دست دادهاید، تاسف نخورید و به آنچه به شما داده است، دلبسته و شادمان نباشید .» (29)
چنانكه در نهج البلاغه نیز مىخوانیم كه مىفرماید: زهد بین دو كلمه از قرآن است كه خداوند فرموده: «لكیلا تاسوا ...» ; هر كس كه بر گذشته افسوس نخورد و به آینده مغرور و دلبسته نشود، زهد را به هر دو طرف خود گرفته است . (30)
غلام همت آنم كه زیر چرخ كبود
ز هر چه رنگ تعلق پذیرد، آزاد است
مگر تعلق خاطر به ماه رخسارى
كه خاطر از همه غمها به مهر او شاد است
12 - عالم برزخ
امام سجاد علیه السلام پس از تلاوت آیه كریمه «و من ورائهم برزخ الى یوم یبعثون» ; (31) «پشتسر آنها برزخى است تا روزى كه برانگیخته شوند .» ، فرموده: «هو القبر و ان لهم فیها معیشة ضنكا و الله ان القبر لروضة من ریاض الجنة او حفرة من حفر النار; برزخ، قبر است كه در آن زندگى سختى دارند . به خدا قسم كه قبر، باغى از باغهاى بهشتیا گودالى از گودالهاى آتش است . (32)
درود و سلام و صلوات خدا بر زیباترین روح پرستنده، سجاد آل محمد صلى الله علیه و آله آن زمان كه در خانه پرمهر ابى عبدالله الحسین علیه السلام متولد شد و آن هنگام كه در كربلا شاهد سختترین مصیبتها (شهادت سید الشهداء و یاران با وفایش) گشت و آن هنگام كه با دلى غمگین و قلبى محزون به سوى دیار حق شتافت و قبرستان بقیع را با وجود خویش عطرى دیگر بخشید!
پىنوشتها:
1 . واقعه/79 .
2 . اصول كافى، ج 2، ص 605، باب فضل حامل القرآن، ح 7 .
3 . نساء/174 .
4 و 5 . صحیفه سجادیه، دعاى 42 .
6 . اسراء/82 .
7 . صحیفه سجادیه، دعاى 42 .
8 . مائده/8 .
9 . شورى/15 .
10 . نساء/4 .
11 . انعام/152 .
12 . حجرات/9 .
13 . صحیفه سجادیه، دعاى 42 .
14 . اصول كافى، ج 2، ص 615، باب ترتیل القرآن بالصوت الحسن، ح 9 .
15 . تفسیر صافى، ج 1، ص 45، مقدمه یازدهم .
16 . اصول كافى، ج 2، ص 615، ح 4 .
17 . همان، ح 11 .
18 . همان، باب فضل حامل القرآن، ح 7 .
19 . همان، باب فضل القرآن، ح 13 .
20 . تفسیر صافى، ج 2، ص 866 .
21 . اصول كافى، ج 2، ص 609، باب فى قرائته، ح 2 .
22 . تفسیر برهان، ج 1، ص 54 .
23 . یونس/62 .
24 . تفسیر صافى، ج 2، ص 757 .
25 . توبه/111 و 112 .
26 . تفسیر صافى، ج 1، ص 734، ذیل آیه 111 سوره توبه .
27 . اعراب/32 .
28 . بقره/201 .
29 و 30 . تفسیر صافى، ج 2، ص 665، ذیل آیه 23 سوره حدید .
31 . مؤمنون/100 .
32 . تفسیر صافى، ج 2، ص 149 .
قرآن نمونه كامل آمیختگى اعجاز تكوین و تشریع است . كتابى است كه بشریت توان آوردن همانندى براى آن نداشته و دستورات و جامعیت آن، هر اندیشمند حكیم را به خضوع و ستایش وامىدارد . هر قدر انسانها از صفاى روحى و طهارت معنوى بهرهمند باشند، مىتوانند جلوههایى از جمال دلربایش را شهود كنند همانسان كه قرآن مىفرماید: «لایمسه الا المطهرون» (1)
از آنجا كه خاندان عصمت و وحى برگزیدگانى هستند كه طبق آیه «تطهیر» در اوج پاكى و قداست قرار گرفته و از هر گونه پلیدى بدورند، تمام جانشان مستغرق در قرآن مجید شده و شایستهترین انسانهایى مىباشند كه تفسیر روشن آیات الهى را فرا راه تشنگان حقیقت قرار مىدهند . یكى از این منظومه نورانى، سجاد آل محمد زین العابدین علیه السلام است . در این مقال، با نگاهى گذرا سخنان نورانىاش را درباره قرآن مىنگریم . بدان امید كه جرعه نوش معارف قرآنى با جام عترت باشیم .
1 - عظمت قرآن
امام زین العابدین علیه السلام از رسول اكرم صلى الله علیه و آله نقل مىكند كه فرمود:
من اعطاه الله القرآن فراى ان احدا اعطى افضل مما اعطى فقد صغر عظیما و عظم صغیرا; شخصى را كه خداوند به او دانش قرآنى عطا نموده اگر تصورش این باشد كه كسى را بهتر از این عطاى الهى دادهاند، در حقیقتبزرگى را كوچك شمرده و كوچكى را بزرگ دانسته است . (2)
2 - ویژگىهاى قرآن
در دعاى امام زین العابدین علیه السلام به هنگام ختم قرآن برخى از ویژگىهاى آن این چنین بیان شده است .
الف - نور هدایت
قرآن كریم از خود با صفت «نور» یاد مىكند و مىفرماید: «و انزلنا الیكم نورا مبینا» (3) اما این نورانیتبراى چه فردى است؟ امام علیه السلام مىفرماید: «و جعلته نورا نهتدى من ظلم الضلالة والجهالة باتباعه; بار خدایا! قرآن را نور و روشنایى گردانیدى كه با پیروى از تعالیم آن از تاریكىهاى گمراهى و نادانى رهایى یابیم .» (4)
در رابطه با جاودانگى نور قرآن مىفرماید: «ونور هدى لایطفا عن الشاهدین برهانه; و آن را نور هدایتى قرار دادى كه برهان و دلیل آن از شاهدان و گواهان خاموش نمىشود .» (5)
ب - درمان دردها
قرآن مىفرماید: «وننزل من القرآن ما هو شفاء و رحمة للمؤمنین» ; «ما فروفرستادیم از قرآن آنچه را كه براى مؤمنان شفا و رحمت است .» (6) اما اینكه در چه زمان و براى چه فرد؟ امام زین العابدین علیه السلام در دعاى خویش اینگونه بیان مىدارد:
«و شفاء لمن انصتبفهم التصدیق الى استماعه; قرآن شفا و درمان استبراى كسى كه فهمیدن آن را از روى تصدیق و باور خواسته و براى شنیدنش خاموش گشته است .» (7)
ج - ترازوى عدالت
قرآن مجید مىفرماید: «اى كسانى كه ایمان آوردهاید! براى خدا قیام كنید، و از روى عدالت گواهى دهید . دشمنى با جمعیتى، شما را به گناه و ترك عدالت نكشاند . عدالت ورزید كه به پرهیزكارى نزدیكتر است و از «معصیت» خدا بپرهیزید كه خداوند از آنچه انجام مىدهید، با خبر است .» (8) و خطاب به پیامبر اكرم صلى الله علیه و آله مىفرماید: «بگو به هر كتابى كه خدا نازل كرده، ایمان آوردهام و مامورم در میان شما عدالت كنم .» (9) و عدالت را مبناى تشكیل خانواده دانسته و مىفرماید: «فان خفتم الا تعدلوا فواحدة» (10) و نیز مبناى روابط اقتصادى قلمداد شده و مىفرماید: «و اوفوا الكیل و المیزان بالقسط» ; «و حق پیمانه و وزن را به عدالت ادا كنید .» (11) و همچنین حل منازعات را بر اساس عدالتخواستار شده است و مىفرماید: «فاصلحوا بینهما بالعدل و اقسطوا ان الله یحب المقسطین» ; «در میان آن دو به عدالت صلح برقرار سازید و عدالت پیشه كنید كه خداوند عدالت پیشگان را دوست دارد .» (12) اما اینكه چه معیار و ملاك و قانونى مىتوان براى به دست آوردن عدالت معین نمود؟ امام زین العابدین علیه السلام مىفرماید: «و میزان عدل لایحیف عن الحق لسانه; قرآن ترازوى عدالت است كه زبانهاش از حق و درستى برنمىگردد .» (13)
3 - تلاوت زیبا
در حدیثى از پیامبر اكرم صلى الله علیه و آله آمده است كه فرمود: «لكل شىء حلیة و حیلة القرآن الصوت الحسن; براى هرچیز زینت و زیورى است و زینت قرآن، صداى نیكو است .» (14) امام صادق علیه السلام در تفسیرى از «ترتیل» مىفرماید: «آن است كه در آن درنگ كنى و صداى خویش را زیبا سازى .» (15) در این جهت امام زین العابدین علیه السلام نیز اسوه است . نوفلى مىگوید:
نزد امام موسى بن جعفر علیه السلام از صدا و صوت یاد نمودم; حضرت فرمود: به هنگام قرائت قرآن توسط على بن الحسین علیه السلام چه بسا فردى از آن جا عبور مىكرد و از صداى خوش او مدهوش مىگشت و اگر امام از حسن واقعى آن چیزى را آشكار مىنمود، مردم تحمل و تاب زیبایى آن را نداشتند .
نوفلى مىگوید: به آن حضرت گفتم: مگر پیامبر صلى الله علیه و آله با مردم نماز نمىگزارد و صداى خویش را به هنگام تلاوت قرآن بلند نمىكرد؟ حضرت فرمود: پیامبر صلى الله علیه و آله به قدر توان مردم با اقتدا كنندگان خود برخورد مىكرد . (16)
احمد ار بگشاید آن پر جلیل
تا ابد مدهوش ماند جبرئیل
در حدیثى دیگر امام صادق علیه السلام مىفرماید: «كان على ابن الحسین صلوات الله علیه احسن الناس صوتا بالقرآن و كان السقاؤون یمرون فیقفون ببابه یسمعون قرائته و كان ابو جعفر علیه السلام احسن الناس صوتا; على بن الحسین علیه السلام خوش صداترین افراد در خواندن قرآن بود . افراد سقا همواره به هنگام عبور، بر در خانهاش مىایستادند و به قرائت او گوش مىدادند . و ابوجعفر (امام باقر علیه السلام) نیز نیكوترین صدا را در خواندن قرآن داشت .» (17)
4 - مقدار تلاوت قرآن
پیامبر اكرم صلى الله علیه و آله در اولین آیاتى كه بر وى نازل شد، مامور قرائت آیات الهى شد و در دستور دیگرى، خداوند به پیامبر اكرم صلى الله علیه و آله و مؤمنان مىفرماید: «فاقرءوا ما تیسر من القرآن» ; «آنچه براى شما میسر است، قرآن بخوانید .» زهرى مىگوید: از امام زین العابدین علیه السلام پرسیدم:
كدام عمل با فضیلتتر است؟ حضرت فرمود: وارد شوندهاى كه دوباره حركت مىكند . پرسیدم: وارد شونده حركت كننده؟! فرمود: شروع قرآن و ختم آن، با قرائت اول آن و پایان رسیدن آن دوباره شروع كند (همانند مسافرى كه با رسیدن به یك محل در بین راه دوباره از آن جا حركت مىكند و به مسیر خود ادامه مىدهد). (18)
5 - انس با قرآن
زهرى مىگوید: امام على بن الحسین علیه السلام مىفرمود: «لومات من بین المشرق و المغرب لما استوحشتبعد ان یكون القرآن معى; اگر تمام افرادى كه بین مشرق و مغرب هستند، بمیرند، چون قرآن با من است; هراس و وحشتى به دل راه نخواهم داد .» (19)
6 - قرآن و مردمان آخر الزمان
از امام سجاد علیه السلام در باره توحید سؤال شد، فرمود: «خداوند مىدانست كه در آخرالزمان مردمانى مىآیند كه زیاد اندیشه مىكنند; بدین جهت، خداوند سوره توحید و آیات سوره حدید تا «علیم بذات الصدور» را نازل نمود . پس هركس خارج از این محدوده را قصد كند، هلاك خواهد گشت .» (20)
7 - تفكر در قرآن
زهرى مىگوید: شنیدم از امام على بن الحسین علیه السلام كه مىفرمود: «آیات القرآن خزائن فكلما فتحتخزانة ینبغى لك ان تنظر ما فیها; آیات قرآن گنجینهاى نهفته است پس هر زمان كه در گنجینه گشوده شود، شایسته است كه به آنچه در آن است، نظر كنى .» (21)
8 - تفسیر حروف مقطعه
بیست و نه سوره از قرآن كریم با «حروف مقطعه» آغاز شده است . مفسران معانى گوناگونى براى آن ذكر كردهاند; یكى از تفسیرهاى مهم آن، این است كه: قرآن كریم از نمونه همین حروفى است كه در اختیار همگان قرار گرفته است; اگر توانایى دارید، بسان آن را ابداع كنید! امام زین العابدین علیه السلام مىفرماید:
«قریش و یهود به قرآن نسبت ناروا دادند و گفتند: قرآن، سحر است . آن را خودش ساخته و به خدا نسبت داده است . خداوند به آنها اعلام فرمود: «الم ...» ; یعنى اى محمد! كتابى كه به تو فرو فرستادیم، از همین حروف مقطعه «الف - لام - میم» است كه به لغت و همان حروف الفباى شما مىباشد . [به آنها بگو:] اگر در ادعاى خود راستگو هستید، همانند آن را بیاورید .» (22)
9 - ویژگىهاى اولیاء الله
قرآن كریم مىفرماید: «الا ان اولیاء الله لا خوف علیهم و لا هم یحزنون» ; «بدانید كه اولیاء خدا نه هراسى دارند و نه غمگین مىشوند .» (23) اینكه اولیاءالله داراى چه ویژگىهایى هستند؟ در حدیثى از امام سجاد علیه السلام بیان شده است . عیاشى مىنویسد: امام باقر علیه السلام فرمود: «در كتاب على بن الحسین علیه السلام چنین یافتیم كه اولیاء الله نه ترسى دارند و نه غم و اندوهى زیرا واجب الهى را انجام داده و سنت رسول اكرم صلى الله علیه و آله را گرفتهاند . از آنچه خداوند حرام نموده، پرهیز كرده و در زندگى زودگذر دنیا نسبتبه زینتهاى آن زهد را پیشه ساختهاند و به آنچه در نزد خداست، رغبت نموده و در تلاش براى روزى پاكیزه بودهاند و قصد فخر فروشى و زیادهطلبى ندارند و پس از آن براى انجام حقوق واجب خود انفاق كردهاند . ایناناند كه خداوند در درآمدهایشان بركت قرارداده و بر آنچه براى آخرت خویش پیش فرستادهاند، ثواب داده مىشوند .» (24)
10 - رزمندگان واقعى
در مسیر مكه، عباد بصرى با امام زین العابدین علیه السلام ملاقات مىكند; به اعتراض مىگوید: جهاد و سختىهاى آن را رها كردى و به سوى حج و راحتى آن رو آوردى؟ سپس آیه شریفه «ان الله اشترى من المؤمنین انفسهم و اموالهم بان لهم الجنة» را قرائت كرد . حضرت فرمود: ادامه آیه را بخوان! عباد بصرى آیه بعد را قرائت كرد: «التائبون العابدون السائحون الراكعون الساجدون الآمرون بالمعروف و الناهون عن المنكر و الحافظون لحدود الله و بشر المؤمنین» (25) ; «توبه كنندگان، عبادت گران، ستایشگران، سیاحت كنندگان، ركوع كنندگان، سجده آوران، آمران به معروف، نهى كنندگان از منكر و حافظان حدود (ومرزهاى) الهى و بشارت ده به (این چنین) مؤمنان .»
آنگاه حضرت فرمود: هنگامى كه افرادى با این اوصاف بیابم، جهاد با آنان با فضیلتتر از حج است . (26)
11 - معناى زهد
عدهاى تصور مىكنند كه «زهد» دورى از اجتماع و پشت كردن به زندگى و زیبایىهاى آن است . قرآن كریم مىفرماید: «من حرم زینة الله التى اخرج لعباده و الطیبات من الرزق» ; «بگو چه كسى زینتهاى الهى را كه براى بندگان خود آفریده و روزیهاى پاكیزه را حرام كرده است؟!» (27) و نیز در قالب دعا به انسانها مىآموزد كه از خداوند خیر دنیا و آخرت را بخواهند: «ربنا آتنا فى الدنیا حسنة و فى الاخرة حسنة» (28) در این زمینه، امام سجاد علیه السلام مىفرماید:
«الا و ان الزهد فى آیة من كتاب الله لكیلا تاسوا على ما فاتكم و لاتفرحوا بما آتیكم; آگاه باشید كه زهد در این آیه از قرآن است كه مىفرماید: این به خاطر آن است كه براى آنچه از دست دادهاید، تاسف نخورید و به آنچه به شما داده است، دلبسته و شادمان نباشید .» (29)
چنانكه در نهج البلاغه نیز مىخوانیم كه مىفرماید: زهد بین دو كلمه از قرآن است كه خداوند فرموده: «لكیلا تاسوا ...» ; هر كس كه بر گذشته افسوس نخورد و به آینده مغرور و دلبسته نشود، زهد را به هر دو طرف خود گرفته است . (30)
غلام همت آنم كه زیر چرخ كبود
ز هر چه رنگ تعلق پذیرد، آزاد است
مگر تعلق خاطر به ماه رخسارى
كه خاطر از همه غمها به مهر او شاد است
12 - عالم برزخ
امام سجاد علیه السلام پس از تلاوت آیه كریمه «و من ورائهم برزخ الى یوم یبعثون» ; (31) «پشتسر آنها برزخى است تا روزى كه برانگیخته شوند .» ، فرموده: «هو القبر و ان لهم فیها معیشة ضنكا و الله ان القبر لروضة من ریاض الجنة او حفرة من حفر النار; برزخ، قبر است كه در آن زندگى سختى دارند . به خدا قسم كه قبر، باغى از باغهاى بهشتیا گودالى از گودالهاى آتش است . (32)
درود و سلام و صلوات خدا بر زیباترین روح پرستنده، سجاد آل محمد صلى الله علیه و آله آن زمان كه در خانه پرمهر ابى عبدالله الحسین علیه السلام متولد شد و آن هنگام كه در كربلا شاهد سختترین مصیبتها (شهادت سید الشهداء و یاران با وفایش) گشت و آن هنگام كه با دلى غمگین و قلبى محزون به سوى دیار حق شتافت و قبرستان بقیع را با وجود خویش عطرى دیگر بخشید!
پىنوشتها:
1 . واقعه/79 .
2 . اصول كافى، ج 2، ص 605، باب فضل حامل القرآن، ح 7 .
3 . نساء/174 .
4 و 5 . صحیفه سجادیه، دعاى 42 .
6 . اسراء/82 .
7 . صحیفه سجادیه، دعاى 42 .
8 . مائده/8 .
9 . شورى/15 .
10 . نساء/4 .
11 . انعام/152 .
12 . حجرات/9 .
13 . صحیفه سجادیه، دعاى 42 .
14 . اصول كافى، ج 2، ص 615، باب ترتیل القرآن بالصوت الحسن، ح 9 .
15 . تفسیر صافى، ج 1، ص 45، مقدمه یازدهم .
16 . اصول كافى، ج 2، ص 615، ح 4 .
17 . همان، ح 11 .
18 . همان، باب فضل حامل القرآن، ح 7 .
19 . همان، باب فضل القرآن، ح 13 .
20 . تفسیر صافى، ج 2، ص 866 .
21 . اصول كافى، ج 2، ص 609، باب فى قرائته، ح 2 .
22 . تفسیر برهان، ج 1، ص 54 .
23 . یونس/62 .
24 . تفسیر صافى، ج 2، ص 757 .
25 . توبه/111 و 112 .
26 . تفسیر صافى، ج 1، ص 734، ذیل آیه 111 سوره توبه .
27 . اعراب/32 .
28 . بقره/201 .
29 و 30 . تفسیر صافى، ج 2، ص 665، ذیل آیه 23 سوره حدید .
31 . مؤمنون/100 .
32 . تفسیر صافى، ج 2، ص 149 .